Ceza Sorumluluğunu Kaldıran veya Azaltan Nedenler (TCK Rehberi)

Bir fiilin kanunda suç olarak yer alması, o fiili işleyen herkesin mutlaka ceza alacağı anlamına gelmez. Türk Ceza Kanunu (TCK) bazı durumlarda kişiye hiç ceza vermez, bazı durumlarda ise cezayı hafifletir. Meşru savunma, haksız tahrik, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı ve zorunluluk hali ceza sorumluluğunu kaldıran nedenler arasında en bilinenleridir.

Bu rehber, ceza sorumluluğunu kaldıran nedenler ile ceza sorumluluğunu azaltan nedenler konusunu TCK hükümleri çerçevesinde, örneklerle ve sade bir dille anlatır. Soruşturma veya kovuşturma sürecinde olan kişilere ve konuya ilgi duyan okuyuculara hitap eder.

Ceza Sorumluluğu Nedir?

Ceza sorumluluğu, suç oluşturan bir fiili işleyen kişinin bu fiilin hukuki sonuçlarına katlanması, yani ceza alabilmesi demektir. Mahkeme bir kişiye ceza verebilmek için üç koşul arar: Fiil kanunda suç olarak yer almalı, hukuka aykırı olmalı ve fail kusurlu olmalıdır. Bu üç unsurdan biri eksikse mahkeme ya hiç ceza vermez ya da cezayı indirir. Ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenler tam bu noktada devreye girer.

Ceza Sorumluluğunu Kaldıran veya Azaltan Nedenler Nelerdir?

TCK bu nedenleri 24 ila 34. maddelerinde düzenler. Doktrin onları iki ana grupta inceler:

• Hukuka uygunluk nedenleri: Kanun fiile izin verdiği veya fiili hoş gördüğü için fiil hukuka aykırı olmaz. Bu durumda ortada suç yoktur. Kanun hükmünü yerine getirme, meşru savunma, zorunluluk hali, hakkını kullanma ve ilgilinin rızası bu gruba girer.
• Kusurluluğu kaldıran veya azaltan nedenler: Fiil hukuka aykırıdır, ancak failin yaşı, ruhsal durumu veya içinde bulunduğu koşullar nedeniyle mahkeme failin kusurunu hiç görmez ya da daha az görür. Cebir ve tehdit, haksız tahrik, hata, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, sağır ve dilsizlik ile geçici nedenler bu gruba girer.

Aşağıdaki tablo konuya genel bir bakış sunar:

Hukuka Uygunluk Nedenleri

Kanun Hükmünü Yerine Getirme ve Amirin Emri (TCK m.24)

Kanunun verdiği yetkiyi kullanan kişi, bu yetki çerçevesinde işlediği fiil nedeniyle ceza almaz. Örneğin kolluk görevlisi kanunun izin verdiği koşullarda bir kişiyi yakalar veya zor kullanırsa suç işlemiş olmaz. Yetkili makamın verdiği hukuka uygun bir emri yerine getiren kişi de aynı sonuca ulaşır. Ancak konusu suç oluşturan bir emri hiçbir kimse yerine getiremez. Böyle bir emri uygulayan kişi de emri veren kişi de sorumlu olur.

Meşru Savunma (TCK m.25/1)

Meşru savunma, kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelen haksız saldırıyı o anda savuşturma zorunluluğuyla işlediği fiillerdir. Mahkeme bu fiiller nedeniyle faile ceza vermez. Meşru savunmadan söz edebilmek için şu şartların birlikte bulunması gerekir:

• Haksız bir saldırı bulunur.
• Saldırı bir hakka, yani yaşama, vücut bütünlüğüne, mala veya konut dokunulmazlığına yönelir.
• Saldırı gerçekleşmiştir ya da gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkaktır.
• Savunma zorunludur ve saldırıyla orantılıdır.
• Fail, saldırı sürerken savunma yapar.

Örneğin biri kişiye bıçakla saldırır ve kişi saldırganı etkisiz hâle getirmek için orantılı bir karşılık verirse, meşru savunma hükümlerinden yararlanabilir. Saldırı sona erdikten sonra karşılık veren ya da saldırgan etkisiz hâle geldikten sonra şiddeti sürdüren kişi savunma yapmış olmaz; intikam almış olur. Mahkeme böyle bir davranışı meşru savunma kapsamında değerlendirmez.

Zorunluluk Hali (TCK m.25/2)

Kişi kendisine veya başkasına ait bir hakkı, kendi kusuruyla yol açmadığı ağır ve muhakkak bir tehlikeden korumak için başka çare bulamazsa ve tehlikenin ağırlığıyla orantılı bir fiil işlerse ceza almaz. Örneğin çıkan bir yangından kaçarken komşunun kapısını kırıp içeri giren kişi zorunluluk halinden yararlanabilir. Meşru savunmadan farkı şudur: Tehlike haksız bir saldırıdan değil, doğa olayı veya kaza gibi bir durumdan da doğabilir.

Hakkın Kullanılması ve İlgilinin Rızası (TCK m.26)

Hakkını kullanan kişi, hakkının sınırları içinde işlediği fiil nedeniyle ceza almaz. İlgilinin rızası ise ancak kişinin üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği bir hakka ilişkin fiillerde ceza sorumluluğunu kaldırır. İlgili rızasını fiilden önce ya da en geç fiil sırasında göstermelidir. Örneğin mal sahibi izin verirse eşyasına zarar veren kişi ceza almaz. Buna karşılık kimse yaşam hakkı üzerinde serbestçe tasarruf edemez. Bu yüzden ölmeye rıza göstermek, öldürme fiilini hukuka uygun hâle getirmez.

Sınırın Aşılması (TCK m.27)

Hukuka uygunluk nedenlerinde sınırı aşan kişinin durumunu da TCK ayrıca değerlendirir. Kişi sınırı kast olmaksızın aşarsa ve fiilin taksirle işlenmesi de suç oluşturuyorsa mahkeme taksire ilişkin hükümleri uygular. Meşru savunmada sınırı aşma, mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan kaynaklanıyorsa mahkeme faile ceza vermez. Bu hüküm, saldırı karşısında panik yaşayan kişiye önemli bir güvence sağlar.

Kusurluluğu Kaldıran veya Azaltan Nedenler

Cebir ve Tehdit (TCK m.28)

Karşı koyamayacağı veya başka yolla kurtulamayacağı bir cebir veya şiddet altında fiil işleyen kişi ceza almaz. Bu durumda cebri veya şiddeti uygulayan kişi sorumlu olur. Ağır ve ciddi bir tehdit altında kalan kişinin kusurunun etkilenip etkilenmediğini ise mahkeme somut olayın koşullarına göre değerlendirir.

Haksız Tahrik (TCK m.29)

Haksız bir fiilin yarattığı hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kişiye hâkim daha az ceza verir. Kanun, ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet hapis cezaları yerine belirli süreli hapis cezası öngörür. Diğer durumlarda hâkim cezayı dörtte birden dörtte üçe kadar indirir.

Haksız tahrikten söz edebilmek için üç şart gerekir: Tahrik oluşturan davranış haksız olmalı, fail bu davranış yüzünden hiddet veya şiddetli elem içine düşmeli ve suçu bu duygusal durumun etkisiyle işlemelidir. Mahkeme indirim oranını tahrik eden davranışın ağırlığına göre belirler. Haksız tahrik, meşru savunmadan farklı olarak cezayı tamamen kaldırmaz, yalnızca azaltır. Uygulamada en çok tartışma yaratan ceza azaltma nedenlerinden biridir.

Hata (TCK m.30)

Suçun kanuni tanımındaki maddi unsurları bilmeden hareket eden kişi kasten hareket etmiş olmaz. Fiilin taksirle işlenmesi de suç oluşturuyorsa mahkeme kişiyi taksirle sorumlu tutabilir. Hukuka uygunluk nedenlerinin maddi koşullarında hataya düşen kişi de kasten hareket etmiş olmaz. Örneğin gerçekte saldırı yokken saldırı olduğunu sanıp kendini savunan kişi bu duruma girer. Ayrıca fiilin haksızlık oluşturduğu konusunda kaçınılmaz bir hataya düşen kişiye mahkeme ceza vermez.

Yaş Küçüklüğü (TCK m.31)

Ceza sorumluluğunda çocuğun yaşı belirleyicidir:

• 12 yaşını doldurmamış çocuklar: Ceza sorumlulukları yoktur. Mahkeme bu çocuklara çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygular.
• 12-15 yaş arası çocuklar: İşledikleri fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama yetenekleri yeterince gelişmemişse ceza sorumlulukları yoktur ve mahkeme güvenlik tedbirleri uygular. Bu yetenek yeterince gelişmişse hâkim cezayı ciddi oranda indirir.
• 15-18 yaş arası çocuklar: Ceza sorumlulukları vardır, ancak hâkim cezayı indirir.

Çocuk mahkemeleri, çocuğun gelişim düzeyini dosyadaki bilgi ve raporlara bakarak değerlendirir.

Akıl Hastalığı (TCK m.32)

Fiili işlediği sırada akıl hastalığı nedeniyle fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya davranışlarını yönlendirme yeteneğini yitiren kişiye mahkeme ceza vermez. Mahkeme bu kişi hakkında koruma ve tedavi amaçlı güvenlik tedbirleri uygular. Bu yetenek önemli derecede azalmışsa hâkim cezayı indirir ve cezanın bir kısmını güvenlik tedbiri olarak infaz ettirebilir. Burada belirleyici olan, hastalığın fiil anında bulunmasıdır. Genellikle Adli Tıp Kurumu veya yetkili sağlık kurulu raporları bunu ortaya koyar.

Sağır ve Dilsizlik (TCK m.33)

Sağır ve dilsiz kişilerde mahkeme, kişinin yaşını ve gelişim durumunu göz önünde tutar. Mahkeme ceza sorumluluğunu kaldırabilir veya cezayı azaltabilir. Kanun koyucu, algılama ve ifade imkânları sınırlı olan kişinin kusurunun daha az olduğunu varsayar.

Geçici Nedenler: Alkol ve Uyuşturucu Madde Etkisi (TCK m.34)

Geçici bir nedenle ya da iradesi dışında aldığı alkol veya uyuşturucu madde etkisiyle fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan kişiye mahkeme ceza vermez. Davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalmışsa hâkim cezayı indirir. Önemli nokta şudur: Kişi alkolü veya uyuşturucuyu iradesi dışında almış olmalıdır. Kişi bunları kendi isteğiyle alırsa bu cezasızlık ve indirim hükümlerinden yararlanamaz. Bu yüzden uygulamada yalnızca alkollü olmak ceza sorumluluğunu kaldırmaz.

Cezayı Azaltan veya Kaldıran Diğer Haller

Etkin Pişmanlık (TCK m.168)

Hırsızlık, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık gibi bazı malvarlığına karşı suçlarda fail mağdurun zararını giderirse hâkim cezayı indirir. Fail zararı soruşturma tamamlanmadan önce giderirse hâkim cezayı üçte ikisine kadar, kovuşturma başladıktan sonra ve hüküm vermeden önce giderirse yarısına kadar indirir. Bu yüzden zararı giderme zamanı sonucu doğrudan etkiler.

Takdiri İndirim (TCK m.62)

Mahkeme, sanığın geçmişini, sosyal ilişkilerini, fiilden sonraki ve yargılama sürecindeki davranışlarını ve cezanın kişinin geleceği üzerindeki muhtemel etkilerini göz önünde bulundurarak takdiri indirim uygulayabilir. Hâkim bu indirimi cezanın altıda birine kadar yapar. Duruşmalardaki tutum ve pişmanlık gibi unsurlar bu değerlendirmede rol oynayabilir.

Teşebbüs ve Gönüllü Vazgeçme (TCK m.35 ve 36)

Suç işlemeyi kastederek elverişli hareketlerle doğrudan icraya başlayan, ancak elinde olmayan nedenlerle suçu tamamlayamayan kişi teşebbüsten sorumlu olur ve hâkim cezayı indirir. Buna karşılık kişi kendi isteğiyle icra hareketlerini tamamlamaktan vazgeçerse teşebbüs nedeniyle ceza almaz. Ancak o ana kadar yaptığı hareketler başka bir suç oluşturuyorsa, o suçtan sorumlu olur.

Ceza Sorumluluğunun Kalkması ile Davanın veya Cezanın Düşmesi Aynı Şey Midir?

Hayır. Bu yazıdaki nedenler, failin ceza alıp almayacağını fiil veya kusur düzeyinde etkiler. Dava zamanaşımı, ceza zamanaşımı, af ve ölüm ise suç ve kusur değerlendirmesinden bağımsız olarak davayı veya cezayı ortadan kaldırır. Bu iki grubun hukuki sonuçları, sicile yansıması ve tazminat sorumluluğu bakımından farklılık gösterir. Bu yüzden ikisini birbirine karıştırmamak önemlidir.

Bu Nedenleri Yargılamada Nasıl İleri Sürersiniz?

Mahkeme, ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan bir nedenin varlığını kendiliğinden kabul etmez. Savunma bu nedeni somut delillerle ortaya koymalıdır. Uygulamada şunlara dikkat etmek gerekir:

• Soruşturmada ifade vermeden önce bir avukata danışın. İfade, sonraki süreci doğrudan etkiler.
• Delilleri erken aşamada toplayın. Güvenlik kamerası kayıtları, tanıklar, sağlık raporları, mesajlar ve olay yeri bilgileri bu bakımdan önem taşır.
• Tıbbi ve bilirkişi raporlarını dosyaya sunun. Bu raporlar özellikle akıl hastalığı, yaş küçüklüğü ve alkol veya uyuşturucu etkisi gibi durumlarda belirleyici olur.
• Savunmayı, ileri sürdüğünüz nedenin şartlarına göre kurun. Örneğin meşru savunma ile haksız tahrik farklı hukuki sonuçlar doğurur ve savunma stratejisi buna göre değişir.

Yargılama sonunda ceza çıkarsa başvurabileceğiniz yollar için HAGB nedir, şartları ve sonuçları başlıklı yazımıza, soruşturma sürecindeki tedbirler için ise adli kontrol kararı ve itiraz yolları başlıklı yazımıza göz atabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Meşru savunma ile haksız tahrik arasındaki fark nedir?

Meşru savunmada kişi, devam eden veya gerçekleşmesi muhakkak olan haksız bir saldırıyı savuşturmak için hareket eder ve şartlar varsa mahkeme ceza vermez. Haksız tahrikte ise kişi, haksız bir davranışın yarattığı hiddet veya şiddetli elemin etkisiyle suç işler ve hâkim yalnızca cezayı indirir.

Alkollü kişi suç işlerse ceza alır mı?

Kişi alkolü kendi isteğiyle almışsa genellikle ceza sorumluluğu sürer. Alkol veya uyuşturucuyu iradesi dışında almış ve bu yüzden algılama yeteneğini yitirmiş ya da önemli ölçüde kaybetmişse mahkeme ceza vermez veya cezayı indirir.

12 yaşından küçük çocuk suç işlerse ne olur?

12 yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur. Mahkeme onlara ceza yerine çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygular.

Haksız tahrik cezayı ne kadar indirir?

Müebbet hapis cezaları yerine belirli süreli hapis cezası gelir. Diğer durumlarda hâkim cezayı dörtte birden dörtte üçe kadar indirir. Mahkeme oranı, tahrik eden davranışın ağırlığına göre belirler.

Ceza sorumluluğunun kalkması beraat anlamına mı gelir?

Her zaman değil. Hangi nedenin gerçekleştiğine bağlı olarak mahkeme beraat kararı verebilir ya da ceza vermeye yer olmadığına karar verebilir. Güvenlik tedbiri uygulamak da mümkündür. Sonucu dosyanın somut koşulları belirler.

Sonuç

Ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenler, Türk ceza hukukunun adalet ve hakkaniyet anlayışının önemli bir parçasıdır. Meşru savunma, zorunluluk hali, haksız tahrik, yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı gibi nedenler, mahkemenin aynı fiili işleyen kişilere farklı sonuçlar uygulamasına imkân tanır. Ancak savunma bu nedenlerin varlığını somut delillerle ortaya koymalı ve doğru zamanda, doğru şekilde ileri sürmelidir.

Soruşturma veya kovuşturma sürecinizi değerlendirmek istiyorsanız Trabzon’da Şengül Hukuk Bürosu ile iletişime geçip ilk değerlendirme için randevu alabilirsiniz. Diğer hukuk alanları için çalışma alanlarımıza göz atabilirsiniz. Mevzuata resmi kaynaklardan ulaşmak için Mevzuat Bilgi Sistemi kullanabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgi verir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her dosyanın somut koşulları farklıdır.